Laden Evenementen

WNB – Erven en DNA

april 18, 13:00 - 17:00

Erven en DNA
Toon van Gestel

Dat eigenschappen overerven van ouder op kind is al eeuwen duidelijk, maar tot 1900 had men geen flauw benul van wat en hoe. Toch had de 19de eeuw veel bereikt.

Geologen brachten de leeftijd van de aarde van 09.00 uur, 23.10.4004 BC terug tot honderden miljoenen jaren eerder. Er werd ontdekt, dat vreemde planten en dieren eerder een voormenselijke aarde bevolkt hadden. En in het dal, vernoemd naar dominee Neander, werden heel oude menselijke resten gevonden. Louis Pasteur liet zien, dat ook het onzichtbare leven uit eerder leven ontstaat. Dat het leven bestaat uit cellen en is gemaakt van organisch materiaal werd duidelijk. Naast eiwitten, vetten en koolhydraten (meel en suikers) werd in etter een vreemde materie ontdekt, die als DNA bekend zou worden. Levende cellen werden gekleurd en bij deling werden in de kern rare draadjes zichtbaar, altijd evenveel en in tweevoud, (nu bekend als chromosomen), die nauwkeurig over de dochtercellen verdeeld werden. In sperma- en eicellen zat maar de helft. En dan had je nog het duo X en Y, dat dankzij de bloederziekte in het nageslacht van Victoria goed bekend werd. Darwin bleef vanaf 1859 immens populair met de theorie, dat al het leven voortdurend verandert en alleen dat overblijft, dat in zijn omgeving past (met de hoogste fitness).

Rond 1900 werden de regels van het overerven ontdekt. Tevens het artikel, waarin deze 35 jaar eerder al door Mendel waren opgeschreven. Thomas Hunt Morgan bracht met zijn fruitvliegjes het nieuwe onderzoeksveld in kaart. Het vermoeden, dat de genen, waarmee eigenschappen overerven, een onderdeel zijn van de chromosomen en daarop een vaste plek hebben werd uiteindelijk bewezen. Het inzicht ontstond, dat elke ouder de genen van zijn ouders door elkaar schudt en steeds een nieuw mozaïek vormt om door te geven aan het eigen nageslacht.

Hugo de Vries vond, dat de onveranderlijke genen van Mendel toch kunnen veranderen. Met deze mutaties werden het onverenigbare van de evolutietheorie en van de erfelijkheidsleer met elkaar verzoend. En toen brak de oorlog uit. In 1944 toonde Avery aan, dat de genen uit DNA bestaan. Waarna in 1953 Watson en Crick de dubbele helix lieten zien. En toen brak de revolutie uit, waarin de erfelijkheidsleer het middelpunt van de levenswetenschappen werd en deze een historische dimensie kregen. De stamboom kon met miljarden jaren worden teruggebracht met een afkomst van LUCA (the Last Ultimate Common Ancestor) en volgens sommigen een herkomst van vulkanische ‘smokers’ in de diepzee. .

De weg van het gen (genotype) naar een merkbare eigenschap (fenotype) werd ontsluierd, evenals de vele valkuilen op deze route. De (genetische) code werd gevonden in de volgorde van de vier (met een letter aangegeven) bouwstenen van het DNA. Deze code is (nagenoeg) universeel.
Bij de genen werd een aan/uitknop gevonden en de (regel)genen, die deze hanteren. En de meesters (mastergenen) die de knoppen van het genoom (het geheel aan DNA) beheersen en zo de vroege ontwikkeling in goede banen leiden. Bovendien wordt soms door omgevingsinvloeden een knop afgeplakt en wordt dit doorgegeven aan de volgende generatie.

Hoe de twee meter DNA voor elke nieuwe cel nauwkeurig wordt gekopieerd, hoe de cel dit controleert en herstelt: het is allemaal onderzocht en ontdekt. Ook hoe stukjes worden verdubbeld, verwijderd, omgekeerd of verplaatst. En de knipschaartjes, die dit doen en de plaatsen herkennen, waar DNA-manipulatie mogelijk is. En de variatie daarin. DNA-fingerprinting, waarmee nauwe verwantschap wordt aangetoond is er een toepassing van.
Buiten de kern, in de mitochondriën vond men in veelvoud kleine hoeveelheden DNA, dat vooral overeenkwam met dat van bacteriën. Met dit DNA werd een mitochondriale stamboom samengesteld. Die van de mens uit 1987 leidt naar Afrika. In 2000 werd voor de mens de lettervolgorde van de 3 miljard basen in de kern vastgesteld. Zoals in de archiefwetenschappen van oude handschriften een genealogie wordt vastgesteld, zo gebeurt dat nu op eenzelfde wijze met DNA. Daarmee was de genetische genealogie geboren.

Forensisch of medisch onderzoek valt buiten het bestek van het onderwerp genetische genealogie. Ook vaderschaps- of verwantenonderzoek, zoals in programma’s als ‘Spoorloos’ of ‘DNA Onbekend’ komen in beginsel bij de NGV niet aan de orde.

Er zijn drie DNA-bronnen om (verre) verwantschap op te sporen: 1) mitochondriaal DNA (mt-DNA), dat van moeder op kind overerft en waarmee verwantschap in de vrouwelijke lijn wordt gevonden en
2) Y-chromosomaal-DNA (Y-DNA), dat overerft van vader op zoon en waarmee verwantschap in de mannelijke lijn wordt gevonden. Bij deze beide vormen, weet de drager van wie het DNA afkomstig is.
3) Bij autosomaal DNA (atDNA) kan het van elke voorouder afkomstig zijn. Je weet dus niet wat je van wie hebt. Bedenk, dat DNA zich niet opstapelt of verdund wordt: je krijgt het, of je krijgt het niet. Dit DNA wordt gebruikt voor een zogenaamd ‘etnisch profiel’. Daarbij wordt het vergeleken met streekgebonden DNA; zij het dat het begrip ‘streek’ hierbij in een zeer ruime betekenis wordt gebruikt. Om vast te stellen of DNA streekgebonden is, is referentiemateriaal nodig van streekbewoners. DNA uit oude botten wordt wel gebruikt om een volk en streek van oorsprong aan te geven.

Van mijn populatiebestand leer ik, dat de partnerkeuze vooral bepaald wordt door het eigene: het dorp, de godsdienst en de maatschappelijke positie. Maar ook, dat het andere (plaats, godsdienst, positie) volop verbonden wordt met het verknoopte vlechtwerk van een streekbevolking. Hoe goed het vermogen is van DNA om de verschillende gemeenschappen/bevolkingsgroepen te onderscheiden en welk referentiemateriaal daartoe voorhanden is, weet ik niet.

Wel mag duidelijk zijn, dat ontwikkelingen snel gaan, er vaak meer mogelijk blijkt dan
aanvankelijk werd gedacht. Maar ook, dat het oude soms snel wordt achterhaald en nieuwe ontwikkelingen over elkaar heen lijken te buitelen met alle discussie en verwarring van dien. En waarop niet altijd pasklare, eenduidige antwoorden te geven zijn.

Gegevens

Datum:
april 18
Tijd:
13:00 - 17:00

Locatie

Stadsarchief Breda
Parade 10
Breda, Noord Brabant 4811 DZ Nederland
+ Google Maps
Telefoon:
076-5294420
Website:
https://stadsarchief.breda.nl/