Archieven Oud Burgeren Gasthuis beter toegankelijk

 

Het Regionaal Archief Nijmegen heeft de afgelopen jaren de archieven van het Oud Burgeren Gasthuis opnieuw beschreven. De geschiedenis van het gasthuis reikt zeker terug tot ongeveer 1330. De archieven bevatten een schat aan informatie over de geschiedenis van Nijmegen en haar inwoners.

De voorgangers van het Oud Burgeren Gasthuis

Het Oud Burgeren Gasthuis (OBG) kent een lange voorgeschiedenis. In 1592, een jaar na de Reductie van Nijmegen, werden het Sint-Nicolaas Gasthuis en het Sint-Jacobs Gasthuis samengevoegd tot het Oud-Burgeren Gasthuis. In dit gasthuis werden alleen burgers opgenomen, dus mensen die het Nijmeegse burgerrecht bezaten. Dit gasthuis bleef tot 1811 bestaan, toen de Fransen de lokale armenzorg reorganiseerden. Er kwam één bestuur voor de weeshuizen, broederschappen en het OBG, de zogenaamde Administratieve Commissie der Godshuizen.

In 1814 werd besloten het bestuur toch weer te scheiden. In 1817 keerde men daardoor weer terug naar de oude situatie met een apart bestuur voor het OBG.

Het Oud Burgeren Gasthuis na 1817

Het Oud Burgeren Gasthuis verpleegde en ondersteunde in de periode 1817-1979 bejaarden, maar  uitsluitend oud-burgers. In deze tijd gold het burgerrecht zoals men dat voorheen kende namelijk niet meer. Daarom konden alleen oud-burgers, (afstammelingen van) Nijmegenaren die vóór medio 1810 het burgerrecht bezaten, terecht bij het OBG. Mensen moesten dus kunnen aantonen dat zij van een burger afstamden.

Van 1817 tot 1943 had het OBG zijn gebouwencomplex aan de Molenstraat 41. Aan de achterzijde grensde het aan de Tweede Walstraat. Het oude gebouw, oorspronkelijk een klooster, werd in de loop der tijden herhaaldelijk verbouwd. Grote verbouwingen vonden plaats in 1846, toen de vrouwenafdeling werd vernieuwd en er nieuwe voorgevel werd gebouwd.

In 1943 werd het gasthuisgebouw gevorderd ten behoeve van de Ordnungspolizei. In mei van hetzelfde jaar werden de verpleegden geëvacueerd naar het ‘Fransche Pensionaat’ te Ubbergen. Bij het bombardement van 22 februari 1944 was de naastgelegen St. Canisiuskerk in de Molenstraat zwaar beschadigd. In de woelige dagen van de bevrijding in september 1944 betrok de Gemeentepolitie het gasthuisgebouw. Tevens vonden de Politieke Opsporingsdienst en het Walstraat Noodziekenhuis er onderdak.

Noodziekenhuis

Nadat Nijmegen op 20 september 1944 tijdens operatie Market Garden was bevrijd, bleef de stad nog lange tijd een frontstad. Nijmegenaren moesten bij luchtaanvallen soms gebruik maken van schuilkelders, waaronder de schuilkelder in de tuin van het OBG. Door de talrijke granaatbeschietingen vielen er dagelijks doden en raakten velen gewond.

De aanvoer van patiënten was zo groot, dat de bestaande ziekenhuizen overvol raakten. Om de stroom van gewonden toch te kunnen verwerken werden noodziekenhuizen ingericht waar lichtgewonden verzorgd konden worden. Operaties werden hier niet uitgevoerd. Er waren noodziekenhuizen in het Albertinum, De Klokkenberg en in de Tweede Walstraat. De laatste bevond zich in een gedeelte van het gebouwencomplex van het OBG en in de door de Duitsers gebouwde en verlaten bunkers daarachter.

In het archief van het OBG zijn stukken te vinden over de huurders van het gebouwencomplex aan de Molenstraat, waaronder het noodziekenhuis, en een plattegrond van de schuilkelder. Ook zijn er enkele foto’s bewaard gebleven van het noodziekenhuis, die een bijzonder inkijkje geven in het dagelijks leven in het noodziekenhuis.

Een ziekenzaal in de schuilkelders van het Oud Burgeren Gasthuis, 1944 (F84265, CC-BY-SA Fotopersbureau Gelderland)

De archieven

De archieven van het Oud Burgeren Gasthuis en voorgangers zijn nu opnieuw geïnventariseerd, waarbij onderscheid is gemaakt tussen de verschillende archiefvormers. Daarmee zijn de archieven beter toegankelijk geworden. Het betreft de volgende archieven:

Belang van de archieven van het OBG

De archieven van het OBG en zijn voorgangers vertellen de geschiedenis van één van de oudste particuliere instellingen in de stad. Het Sint-Nicolaas Gasthuis gaat zeker terug tot 1330. De hele geschiedenis van Nijmegen wordt weerspiegeld in de geschiedenis van de gasthuizen. Voorbeelden hiervan zijn de bejaardenzorg en de ‘protestantisering’ van de stad ná 1591 (alleen protestanten konden nog burger worden en dus opgenomen worden), en van de Tweede Wereldoorlog, toen in het OBG aan de Molenstraat een noodziekenhuis en het politiebureau waren gevestigd,

De archieven van het OBG zijn in het bijzonder interessant voor genealogen die onderzoek doen naar voorouders die afstammen van burgers. De archieven bevatten talrijke genealogieën en aantekeningen over (afstammelingen van) burgers en (verzoeken om) burgerrechterkenningen. Daarnaast vindt u in de archieven gegevens over door het OBG bedeelde oud-burgers.

De archieven bevatten ook veel gegevens over de bezittingen van het OBG in en buiten de stad, in het Rijk van Nijmegen en de Betuwe: boerderijen, huizen, de gebouwen van de gasthuizen zelf, en landerijen met hun bewoners en pachters.

U kunt de archiefstukken uit het OBG, voor zover openbaar, aanvragen en tijdens openingstijden in de studiezaal bekijken.

 

reacties naar  j.w.koten@hccnet.nl