Het persoonsbewijs gedurende de bezetting

Het Nationaal Holocaust Museum in oprichting brengt de verhalen bij elkaar van twee mensen die zich intensief bezighielden met het ‘persoonsbewijs’. Deze identiteitskaart werd aan het begin van de Tweede Wereldoorlog ingevoerd en dat leidde tot de dood van velen.

Jacob Lentz was de man die het persoonsbewijs bedacht, Alice Cohn was een Joodse vrouw die het vervalste. De tentoonstelling Persoonsbewijzen & vervalsingen. Jacob Lentz | Alice Cohn toont beider relatie tot het document. It Persoonsbewijs tijdens de bezetting was een krachtig bureaucratisch wapen en betekende de door van heel veel Joden en Sinti

In de jaren voor de oorlog was het aanvragen en bij zich dragen van een paspoort of andere identiteitspapieren een vrije keuze. Na de inval van de Duitsers in 1940 veranderde dit drastisch. Vanaf 1941 waren alle Nederlanders verplicht een identiteitsbewijs bij zich te dragen. Op het document van joden stond aan beide kanten een zwarte hoofdletter ‘J’, waardoor ze makkelijk te herkennen waren.

De Nederlander Jacob Lentz (1894-1963) stond aan de wieg van het document. Als ambtenaar bij het ministerie van Binnenlandse Zaken introduceerde hij de naam ‘persoonsbewijs’ en ontwikkelde hij op obsessieve wijze een technisch geavanceerde identiteitskaart. Voorzien van pasfoto en vingerafdruk was het vergeleken met alle andere bezette landen in Europa het moeilijkst te vervalsen. Lentz koppelde het persoonsbewijs aan een centraal register, waardoor de echtheid van een document gemakkelijk te controleren was. Het ‘PB’ werd zo een machtig en dodelijk bureaucratisch instrument van de nazi’s voor het oppakken van joden, onderduikers en verzetsstrijders.

 Op de tentoonstelling komt ook het verhaal van Alice Cohn (1914-2000), een Duits-joodse graficus die in 1936 naar Nederland was gevlucht. Als lid van het verzet bewees zij dat het zogenaamd perfecte persoonsbewijs toch te vervalsen was. Door gebruik van blanco documenten, het verwisselen van foto’s en het aanpassen van details heeft zij in het geheim de levens van honderden mensen gered. Het verhaal en verzetswerk van Alice Cohn zijn onbekend in Nederland omdat zij kort na de oorlog emigreerde. Het Nationaal Holocaust Museum toont een groot deel van haar persoonlijk archief, Het bevat onder meer tientallen proeven, vervalste documenten, valse stempelafdrukken, gereedschappen en blanco persoonsbewijzen. Bijzonder is een schriftje met oefeningen om vervalste handtekeningen te maken.